Diş Laboratuvarı ve Diş Protez Teknisyenleri

Reçete, hekimin laboratuvara verdiği yazılı talimattır. Teknisyen ancak reçetede ve kayıtlarda gösterileni yapabilir.

Laboratuvara genellikle neler gider?

• Ne yapılacağı: restorasyonun türü, ilgili dişler ve malzeme.
• Hazırlanan dişlerin ve komşu dişlerin kaydı: ağız içi tarama ya da ölçü veya ölçüden elde edilen model.
• Karşı çenedeki dişler ve kapanışınız: restorasyonun karşısındaki dişlerle doğru buluşması için.
• Renk: çoğu zaman fotoğraflarla birlikte ("Renk ve estetik bilgilerin aktarılması" bölümüne bakın).
• İmplant çalışmalarında implant sistemi ve her implantın konumu.
• Diğer talimatlar: örneğin biçim, boy, kenarlar ve restorasyonun nasıl sabitleneceği.

Laboratuvar daha fazla bilgi isterse

Tarama, yalnızca tarayıcının görebildiği alanları kaydeder. Dosya siz daha klinikteyken laboratuvara ulaşırsa teknisyen hemen yeni bir tarama isteyebilir². Sonradan fark edilen bir sorun ise yeni bir randevu gerektirebilir. Taramaların nasıl alındığı ve kontrol edildiği dijital tarama sayfasında anlatılır.

Reçeteyi ya da bir özetini görüp göremeyeceğinizi sorun; bir kopyasını kayıtlarınızla birlikte saklayın.

Laboratuvarlar iki temel yolla çalışır; çoğu ikisini birlikte kullanır.

Geleneksel yöntem

2014 tarihli bir derleme geleneksel yolu şöyle anlatır: ölçü alınır, alçıdan model dökülür ve mumdan bir model hazırlanır³. Mum daha sonra metal, seramik ya da akrilikle değiştirilir³. Porselen elle katman katman da işlenebilir. Bazı seramikler ise preslenerek üretilir.

Dijital yöntem

İş bir taramayla başlarsa alçı modele gerek kalmaz². Dosya laboratuvara elektronik ortamda gönderilebilir². Restorasyon bilgisayarda tasarlanır. Sonra bilgisayar kontrollü bir cihazla bir bloktan kazınarak şekillendirilir (frezeleme) ya da üç boyutlu yazıcıyla basılır. Gerektiğinde yazıcıyla yine bir model üretilebilir. 2021 tarihli bir derlemeye göre diş hekimliğinde üç boyutlu yazıcıların en sık kullanımı, teşhis ve cerrahi için çalışma modelleri üretmektir⁴.

İkisinin birlikte kullanılması

Bir ölçü ya da alçı model taranarak dijital dosyaya dönüştürülebilir⁴. Böylece geleneksel yolla başlayan bir iş dijital üretimle sürebilir. Frezelenmiş bir altyapının üzeri, elle porselen işlenerek de tamamlanabilir.

Hangi yolun kullanılacağı restorasyona, malzemeye, kliniğin ve laboratuvarın donanımına bağlıdır. Hiçbir yol her duruma uymaz. Dijital tasarım ve üretim CAD/CAM sayfasında anlatılır. Bu yolla yapılan restorasyonlar hakkında çalışmaların ne gösterdiği de orada yer alır.

Malzemeyi hekim sizinle birlikte seçer. Seçim dişe, kapanışınıza ve istediğiniz görünüme bağlıdır. Bir alerjiniz varsa ya da daha önce bir diş malzemesine tepki gösterdiyseniz bunu hekiminize söyleyin. Teknisyen de görüş bildirebilir. Görev rehberi, klinik ekibe diş cihazlarının tasarımı konusunda öneri ve rehberlik vermeyi¹ teknisyenin olağan görevleri arasında sayar.

Hekim ve laboratuvar tasarımı da birlikte belirler:

• dişlerin biçimi ve boyu;
• malzemenin kalınlığı;
• restorasyonun kenarının nerede biteceği;
• komşu dişlerle temas noktaları;
• restorasyonun karşı dişlerle nasıl buluşacağı.

Her malzeme belirli bir minimum kalınlıkta olmalıdır. 2014 tarihli bir derlemeye göre yer yetmediğinde dişin hazırlığında değişiklik önerilebilir³. Bu kararı hekim sizinle birlikte verir.

Aynı malzemenin ürünleri bile birbirinden farklıdır. Laboratuvar testlerini inceleyen bir derlemede farklı üreticilerin lityum esaslı bloklarının bileşimi ve dayanımı farklı çıkmıştır⁵. Her restorasyonun malzemesini, ürün adını ve üreticisini yazılı olarak isteyin.

Laboratuvarların kullandığı seramiklerden ikisi zirkonyum kaplama ve lityum disilikat cam seramik sayfalarında anlatılır.

Adımlar restorasyona ve malzemeye göre değişir. Aşağıdaki sıra kron ve köprüler için tipiktir. Tedavinin kendisi diş kaplama (kron) sayfasında anlatılır. 2014 tarihli bir derlemeye göre frezeleme, diş hekimliğinde bilgisayar destekli üretimin en yaygın kullanılan yoludur³. Presleme, döküm ve porselenin elle katmanlanması da kullanılır. Bazı seramikler frezelemeden sonra fırınlanır. Örneğin bazı lityum disilikat bloklar son dayanımına, rengine ve ışık geçirgenliğine fırınlamayla ulaşır⁵.

Tam protezlerde iş, klinik ile laboratuvar arasında gidip gelir. Leeds'teki bir hastanenin hasta broşürü bu aşamaları anlatır. Aşamalar arasında iki kez ölçü alınması, kapanış kaydı ve bazı bölümleri mumdan olan bir prova⁶ vardır. Broşüre göre teslim ve kontrollerden önce çoğu zaman ikinci bir prova gerekir⁶. Tedavinin kendisi protez dişler sayfasında anlatılır.

Teknisyen dişlerinizi çoğu zaman göremez. Bu yüzden renk bilgisinin reçeteyle birlikte gönderilmesi gerekir.

Renk rehberleri ve kodlar

Hekim çoğunlukla bir renk rehberindeki örnekleri dişlerinizin yanına tutar ve en yakın olanı kaydeder. Yaygın kullanılan iki rehber aynı üreticiye aittir. Birinde 16 renk örneği bulunur. Diğerinde 26 örnek vardır ve bu rehberle renk üç adımda seçilir⁷. A2 gibi bir kod, ancak ait olduğu rehberle birlikte anlam taşır.

Hiçbir rehber doğal diş renklerinin tamamını kapsamaz. 2023 tarihli bir derlemeye göre mevcut renk rehberleri dişlerin gerçek renklerini temsil etmez⁸. Kod, teknisyen için bir başlangıç noktasıdır; rengin kendisi değildir.

Fotoğraflar ve ölçüm cihazları

Seçilen renk örneğinin dişlerinizin yanında çekilmiş fotoğrafı, kodun gösteremediği şeyleri gösterir; örneğin ışık geçirgenliğini ve komşu dişlerin görünümünü. Rengi yalnız gözle seçmek özneldir. 2024 tarihli bir derleme, hekimlerin yalnızca duyularına güvenmemesini⁷ önerir.

İki meta-analiz, rengin gözle seçilmesini fotoğraf makinesi ve spektrofotometre (rengi ölçen bir cihaz) gibi cihazların kullanılmasıyla karşılaştırmıştır. 2023 tarihli olana göre cihazlarla yapılan seçimler, gözle yapılan seçimlere göre ortalama olarak hedef renge daha yakındır⁸. 2022 tarihli olanda renk farkı, renk rehberi örnekleriyle bilgisayarlı yöntemlere göre daha büyük çıkmıştır⁹. Dijital fotoğraflar renk farkını azaltmıştır; ama spektrofotometrenin renk rehberi örneklerine göre belirgin bir üstünlüğü görülmemiştir⁹. İki derleme de az sayıda ve çoğu küçük çalışmaya dayanır. 2022 tarihli derlemede 13 çalışmanın 7'si laboratuvar çalışmasıdır ve klinik çalışmaların çoğunda yanlılık riski yüksektir⁹. İki derleme de hasta memnuniyeti ya da restorasyonların ne kadar dayandığı konusunda kanıt sunmaz.

2025 tarihli bir derleme, ağız içi tarayıcıyla renk seçilmesini önermemiştir¹⁰; ancak dayandığı kanıtın kesinliği çok düşüktür.

Işık, beyazlatma ve rengi kimin seçtiği

• Işık. Bir rengin nasıl göründüğü ışığa ve arka plana bağlıdır⁷. Bir laboratuvar çalışmasında renk görüşü normal olan diş hekimleri, renkleri standart gün ışığı lambası altında tungsten ampule göre daha doğru eşleştirmiştir¹¹.
• Beyazlatma. ABD'deki Amerikan Diş Hekimleri Birliği'ne göre beyazlatma kronların, laminaların ve dolguların rengini açmaz¹². Dişlerinizin daha açık renk olmasını istiyorsanız bunu renk seçilmeden önce söyleyin.
• Rengi kim seçer? Çoğu zaman hekim seçer; kaydeder ve fotoğraflarla birlikte laboratuvara gönderir.

Seçilen renk örneğini kendi dişlerinizin yanında görmek isteyin. Ön dişlerde, restorasyon bitmeden önce biçimin ve rengin ağzınızda denenip denenemeyeceğini sorun. Bir teknisyenin sizi ya da fotoğraflarınızı görüp göremeyeceğini de sorabilirsiniz.

Kontroller önce laboratuvarda, sonra ağzınızda yapılır.

Laboratuvarda

Görev rehberi, laboratuvardan çıkan cihazların kalitesini ve güvenliğini kontrol etmeyi ve bunun sorumluluğunu üstlenmeyi¹ teknisyenin olağan görevleri arasında sayar. Restorasyon laboratuvardan çıkmadan önce teknisyen onu kontrol eder; fiziksel bir model yapıldıysa bu kontrol model üzerinde yapılır. Kenarlardaki uyum, temas noktaları, kapanış, kalınlık, yüzey ve renk kontrol edilir.

Klinikte

• Prova. Hekim uyumu, kenarları, kapanışı ve rengi ağzınızda kontrol eder; gerekirse restorasyonu düzeltir.
• Takma. Sabit restorasyonlar yapıştırılarak ya da vidalanarak yerine sabitlenir; hareketli protez ise takılır ve uyumu kontrol edilir. Kapanış son kez kontrol edilir.
• Kontrol. Daha sonraki bir randevuda diş eti kenarındaki uyum ve kapanış yeniden değerlendirilir.

Model, ağzınızın birebir kopyası değildir. Uyum ve kapanış ancak ağzınızda tam olarak değerlendirilebilir; ön dişlerin biçimi ve rengi de öyle. Provanın önemi buradan gelir.

Düzeltmelerin sınırları vardır. 2014 tarihli bir derleme, zirkonyanın sinterlemeden sonra düzeltilmesinin onu zayıflatabileceği³ uyarısını yapar. Sinterleme, zirkonyaya son boyutunu ve dayanımını veren fırınlamadır. Derlemeye göre zirkonya restorasyonlar, elle düzeltme gerekmeyecek kadar³ doğru boyutlarda üretilmelidir. Laboratuvar çalışmalarında pürüzsüz cila zirkonyanın dayanımını artırmış, kaba aşındırma ise azaltmıştır¹³. Zirkonya bir restorasyon düzeltilirse, düzeltilen yüzeyin nasıl bitirileceğini sorun.

Görev rehberi, teknisyenlerin reçeteye göre yaptığı işlere kişiye özel diş cihazı¹ der. Türkiye'deki Tıbbi Cihaz Yönetmeliği, bu cihazlarla birlikte hangi kayıtların bulunacağını belirler.

Yönetmelik, AB Tıbbi Cihaz Tüzüğü de dahil Avrupa Birliği mevzuatına uyum çerçevesinde hazırlanmıştır¹⁴. Yönetmeliğe göre ısmarlama imal edilen cihaz (kişiye özel imal edilen cihaz), belirli bir hasta için özel olarak yapılır. Bunun için reçeteyi yazan kişinin sorumluluğu altında, belirli tasarım özelliklerini gösteren yazılı bir reçete¹⁴ gerekir.

Her cihaz için beyan

İmalatçı, cihazı piyasaya arz etmeden önce bir beyan hazırlar¹⁴ ve cihaza bu beyan eşlik eder¹⁴. Beyanda şunlar bulunur:

• imalatçının ve bütün imalat tesislerinin adı ve adresi;
• cihazı tanımlamaya yarayan bilgiler;
• cihazın tek bir hasta için yapıldığı (hasta adıyla, bir kısaltmayla ya da sayısal bir kodla tanımlanır);
• reçeteyi yazan kişinin adı ve uygun olduğunda çalıştığı sağlık kuruluşu;
• reçetede belirtildiği şekliyle cihazın özellikleri;
• cihazın yönetmelikteki genel güvenlilik ve performans gerekliliklerine uyduğuna dair bir açıklama; tam karşılanmayan gereklilik varsa hangileri olduğu ve gerekçesi.

Beyan, cihaz piyasaya arz edildikten sonra en az 10 yıl, implante edilebilir cihazlarda en az 15 yıl¹⁴ saklanır. Yönetmelik, beyanın bir kopyasının size verileceğini açıkça söylemez; kopyasını isteyin.

Kayıtlarınız

Özel ağız ve diş sağlığı kuruluşları teşhisi, tedaviyi ve varsa röntgenleri diş numaralarıyla ayrıntılı olarak kaydeder¹⁵. Sağlık dosyanızı ve kayıtlarınızı inceleyebilir ve bir kopyasını alabilirsiniz¹⁶.

Yazılı olarak isteyebilecekleriniz

• her restorasyonu yapan laboratuvarın adı ve adresi;
• malzeme, ürün adı ve üretici; varsa parti (lot) numarası;
• renk ve ait olduğu renk rehberi;
• implant çalışmalarında implant sistemi ve kullanılan parçalar;
• her kişiye özel cihaz için beyanın bir kopyası.

Küçük düzeltmeler, takma işleminin olağan bir parçasıdır. Hekim kapanışı ya da temas noktalarını provada, takarken ya da bir kontrolde düzeltebilir.

Bazen restorasyon laboratuvara geri gider ya da yeniden yapılır. Nedenleri arasında şunlar vardır:

• kenarlardaki uyum doğru değildir;
• kapanış hatalıdır ve küçük bir düzeltmeyle giderilemez;
• renk ya da biçim, üzerinde anlaşılan sonuca uymaz;
• seramik kırılmış ya da çatlamıştır;
• diş ya da diş eti değişmiştir ve yeni bir tarama ya da ölçü gerekir.

Protezlerde Leeds'teki hastanenin broşürü, bazen bir aşamanın tekrarlanması gerekebileceğini⁶ belirtir. Teslimden sonra protezin ayarlanıp iyileştirildiği kontrol randevuları⁶ sürecin bir parçasıdır.

Yeniden yapım çoğu zaman laboratuvar süresi gerektirir. Bu da yeni bir randevu demek olabilir.

Restorasyon takıldıktan sonra gevşerse, kırılırsa ya da ağrı yaparsa bir sonraki kontrolü beklemeden hekiminize başvurun. Kendiniz düzeltmeye ya da onarmaya çalışmayın.

Tedaviden önce şunları sorun:

• restorasyonun düzeltileceğine ya da yeniden yapılacağına kim karar verir;
• yeniden yapım genellikle ne kadar sürer;
• restorasyon yapılırken ya da yeniden yapılırken, hazırlanmış dişlerinizin nasıl korunacağı;
• yeniden yapım yazılı planınıza dahil mi, ücretini kim öder;
• restorasyon takıldıktan sonra bir sorun çıkarsa yazılı planınızda ne yazıyor.

Laboratuvar cihazı yapar; sizi tedavi etmez.

• Tasarım, reçeteyi yazanın sorumluluğundadır. Tıbbi Cihaz Yönetmeliği'ne göre reçete tasarım özelliklerini reçeteyi yazanın sorumluluğu altında¹⁴ belirtir. Diş tedavisinde reçeteyi yazan çoğu zaman diş hekimidir.
• Klinik bakım diş hekimindedir. 1219 sayılı Kanun her diş hekimini¹⁷ dişlerin, diş etlerinin ve bunlarla doğrudan bağlantılı ağız ve çene dokularının teşhis ve tedavisinde yetkili kılar. Muayene, dişlerinizin hazırlanması, tarama ya da ölçü, restorasyonun takılması ve ağzınızda yapılan düzeltmeler tedavinizin parçasıdır.
• Kişiye özel cihaz bir reçeteyle başlar. Aynı yönetmeliğe göre reçeteyi, mesleki nitelikleri gereği kanunla yetkilendirilmiş bir kişi¹⁴ yazar; diş hekimi de bunlardan biridir.
• İmalatçının yükümlülükleri teslimden sonra da sürer. Yönetmeliğe göre kişiye özel cihazın imalatçısı üretim sonrası aşamada kazanılan deneyimi inceler ve belgeler¹⁴. Gerekirse düzeltici faaliyet uygular. Olumsuz olayları öğrenir öğrenmez yetkili makamlara bildirir.

Kısacası laboratuvar, cihazı reçeteye uygun yapmaktan ve göndermeden önce kontrol etmekten sorumludur; imalatçının yükümlülükleri teslimden sonra da sürer. Hekim ise teşhisten, plandan, reçeteden, dişlerinizin hazırlanmasından ve restorasyonun ağzınızdaki uyumundan sorumludur.

Bir restorasyon başarısız olursa kimin sorumlu olacağını kliniğe yazılı olarak sorun: klinik mi, laboratuvar mı, ikisi birlikte mi? Şikâyetinizi önce kliniğe iletin. Orada çözülemezse il sağlık müdürlüğündeki Hasta Hakları Kurulu'na¹⁶ başvurabilirsiniz. Kurul, tıbbi hata iddialarını değerlendirmez.

Tedaviden önce yazılı olarak sorun:

• restorasyonunuz kliniğin kendi laboratuvarında mı, dışarıdaki bir laboratuvarda mı yapılacak; laboratuvar nerede;
• restorasyonu kim yapacak, mesleki niteliği ne;
• her restorasyonun malzemesi, ürün adı ve üreticisi;
• her kişiye özel cihaz için beyanın bir kopyasını alıp almayacağınız;
• restorasyon uymazsa, kırılırsa ya da parça koparsa yazılı planınızda ne yazıyor;
• yeniden yapım plana dahil mi, ücretini kim ödeyecek.

Size anlatılması gerekenler. Hasta Hakları Yönetmeliği, tedaviden önce size neler anlatılacağını sayar. Bunlar arasında tedaviyi kimin, nerede ve nasıl yapacağı, diğer seçenekler ve bunların yarar ve riskleri, olası komplikasyonlar¹⁶ vardır. İsterseniz sizi tedavi eden hekimin kimliği, görevi ve unvanı size bildirilir¹⁶.

Onam. Özel ağız ve diş sağlığı kuruluşlarında her müdahale için rıza formu alınır¹⁵. Form iki nüsha imzalanır ve bir nüshası size verilir¹⁶. Kendi nüshanızı isteyin.

Her restorasyonun yazılı kaydını saklayın: malzeme, ürün, renk ve ait olduğu rehber, laboratuvar. İmplant çalışmalarında implant sistemini ve parçaların bilgilerini de ekleyin. Taramalarınızın ve röntgenlerinizin kopyalarını da isteyin. Sizi daha sonra tedavi eden bir hekim böylece neyin yapıldığını görebilir.

Seçim sizin. İstediğiniz aşamada hayır diyebilir ya da durmayı isteyebilirsiniz. Bir diş hazırlandıktan sonra bu adım geri alınamaz.